Initiatieven in de expositie 'Anatomy of a Living Delta'

In Zeeland proberen we de zee niet alleen tegen te houden. We zoeken vooral naar manieren om met het water samen te leven. Dit hoofdstuk gaat over de bouwwerken die Zeeland veilig en bewoonbaar houden, zoals dijken, dammen en sluizen. We bekijken ze niet alleen als knappe technische oplossingen, maar vooral als onderdeel van de dagelijkse zoektocht naar het evenwicht tussen water en land.

1. Verdronken Land van Saeftinghe

Het Verdronken Land van Saeftinghe is een uitgestrekt oerlandschap vlak bij de grens met België. In de Middeleeuwen lagen hier dorpjes en zelfs een kasteel, totdat het water het gebied overnam. Door het getij ontstond een bijzonder natuurgebied van slikken en schorren. Saeftinghe is op dit moment het grootste brakwaterschor van West-Europa en vormt een rijke leefomgeving voor planten en dieren. 

2. Vestingstad Hulst

Hulst ligt in Zeeuws-Vlaanderen en is een van de best bewaarde vestingsteden van Nederland. Wallen, bastions en grachten omringen de stad. Het water in de grachten hield vijanden vroeger op afstand. Ook kon het land rondom Hulst onder water worden gezet, waardoor soldaten moeilijk dichterbij kwamen. Zo zetten de inwoners water in om Hulst te verdedigen.

3. Hydraulische lift in het Topshuis

Op de foto zie je de lift in het Topshuis. Vanuit het Topshuis wordt de Oosterscheldekering, een belangrijk onderdeel van de Deltawerken bediend. De lift werkt met waterdruk. In het klein laat hij zien wat ook voor de Deltawerken geldt: water heeft kracht, maar die kracht kun je sturen en gebruiken.

4. Oosterscheldekering

De Oosterscheldekering, onderdeel van de Deltawerken, werd gebouwd na de Watersnoodramp van 1953 om ons te beschermen tegen het water. In plaats van een dichte dam is gekozen voor een open, beweegbare kering in de Oosterschelde. De schuiven sluiten alleen bij extreem hoogwater, waardoor eb en vloed, het zoute water en daarmee de natuurlijke leefomgeving voor planten en dieren zoveel mogelijk behouden blijven.

Zeeland speelt een belangrijke rol in de overgang naar duurzame energie en benut daarbij de natuurlijke krachten van de delta, zoals wind, getijden en zonlicht. Door natuur en techniek slim met elkaar te verbinden, werken Zeeuwen mét de kracht van de natuur in plaats van ertegen. In dit hoofdstuk verkennen we hoe we hier energie opwekken en opslaan.

5. Proeffabriek onderwijsinstelling Scalda

Op de foto zie je een waterstofproces in de Proeffabriek bij onderwijsinstelling Scalda. Scalda ligt in de regio Terneuzen, een gebied met veel chemische industrie en een belangrijke haven. In de proeffabriek leren studenten de kennis en technieken voor een schonere industrie. Het is een beeld van een minder zichtbare kant van de energietransitie: de chemie, de kennis en de vakmensen die de overgang naar een duurzamere industrie mogelijk maken.

6. Windpark Borssele 1&2

Voor de Zeeuwse kust bij Westkapelle ligt Windpark Borssele 1&2. Het windpark is ontwikkeld door Ørsted. In totaal staan er 94 windturbines die jaarlijks stroom leveren voor 1 miljoen huishoudens. Op zee is de wind constanter en sterker dan op het land. De open, stormgevoelige Noordzee, die deze kust altijd heeft bedreigd, is nu een van de beste windbronnen ter wereld.

7. Zonnepark Koegorspolder

Je ziet een close-up van zonnepanelen bij zonnepark Koegorspolder. Als de zon laag staat, zie je goed het geribbelde oppervlak van de panelen. Het is een voorbeeld van het benutten van iets wat er van nature al is, in dit geval zonlicht, voor het opwekken van stroom. Het beeld laat de abstractie zien van een handeling die miljoenen keren wordt herhaald: het omzetten van fotonen in stroom. Het is een technologie die benut wat er van nature al is: zonlicht. 

Waar land schaars is en water overal aanwezig, vraagt het verbouwen van voedsel om vindingrijkheid. Hier wordt zichtbaar hoe in de delta voedsel wordt geproduceerd: op het land en op zee, aan touwen en in gesloten kringlopen. Zo worden de beperkingen van de omgeving omgezet in nieuwe manieren om mensen te voeden.

8. Onkruidrobot TOR

TOR, een robot van het Nederlandse Trabotyx, bestrijdt op de akkers van Biologisch dynamisch landbouwbedrijf Meulwaeter onkruid met een blauwe laser. De robot gebruikt zonne-energie, vindt zelf zijn weg en kan dag en nacht doorwerken. Het biedt een chemievrij alternatief voor onkruidbestrijdingsmiddelen. Wat niet op het land wordt gespoten, komt later ook niet in het water terecht.

9. Joint Research Center Zeeland

De foto is gemaakt in bij het Joint Research Center Zeeland. Je ziet voedsel uit de zee. Het JRCZ verbindt scholen in de regio en zet klimaat- en bio-gebaseerd onderzoek om in praktische innovatie. Men onderzoekt hier hoe voedsel uit de delta kan bijdragen aan een duurzame toekomst. In plaats van land en zoet water te verbruiken, kunnen schelpdieren en zeewier het water schoner achterlaten dan ze het aantroffen. Dat is precies de reden waarom de regio ze zo nauwkeurig bestudeert.

10. Yellowtail kingfish in kweekbakken bij The Kingfish Company

Bij The Kingfish Company in Kats zwemmen jonge yellowtail kingfish in ronde kweekbakken op land. Op foto 10 zie je rijen glazen kweekbakken; Deze warmwatervis groeit hier dankzij een recirculatiesysteem dat tot 99% van het water hergebruikt. De kwekerij gebruikt duurzame energie en geen antibiotica of vaccins. Sinds een proef in 2015 groeide de productie naar ongeveer 4.000 ton vis per jaar. Zo laat men zien hoe voedselproductie duurzamer en minder afhankelijk van de plek kan worden.

11.Yellowtail kingfish in een recirculatiesysteem bij The Kingfish Company

Je ziet vissen rondzwemmen in het water. De ronde tanks waar vissen in rondzwemmen imiteren het scholen in open zee. Het kweken van een warmwatervis in de koele Nederlandse delta laat zien hoe ver voedsel kan worden losgekoppeld van geografie.

12. Oesterpark Oosterschelde

Op de foto zie je een oesterpark in de Oosterschelde die bij laag water tevoorschijn komt. In lange rijen liggen zakken met platte en Japanse oesters. Ze rijpen hier twee tot drie jaar. De Oosterschelde is sinds de 19e eeuw het hart van de Nederlandse oesterteelt. Het zoute water en de stroming van het getij zorgen voor goede omstandigheden voor oesters en mosselen. De platte oester was vroeger een van de meest geliefde oesters in Europa, maar verdween in de 20e eeuw bijna door ziekte. Daarom gingen kwekers ook de sterkere Japanse oester kweken. Toen traditionele bodemkweek moeilijker werd, zocht oesterkweker De Oestervisser naar een nieuwe oplossing. Door te kijken naar andere landen, testen en experimenteren vond het bedrijf een alternatief waarbij oesters off-bottom worden gekweekt op tafels.

13. Hangcultuurmosselen

Bij laag water komen in het laatste daglicht de mosseltouwen boven water. Aan elke lijn groeien duizenden schelpdieren die zich voeden door het water te filteren — een vorm van teelt die geen land, zoet water of voer nodig heeft, en de zee schoner achterlaat dan ze haar aantrof. Zeeland produceert het grootste deel van de Nederlandse mosselen; het merendeel van de oogst gaat naar België en Frankrijk.

In havens, scheepswerven, laboratoria en kweekruimtes wordt gewerkt aan nieuwe technieken. Soms om de zee beter te begrijpen, soms om schoner te produceren, en soms om groei volledig zelf te sturen.

14.  REV Ocean

Bij Damen Shiprepair in Vlissingen wordt gewerkt aan de REV Ocean: een onderzoeks- en expeditieschip van ongeveer 195 meter lang. Het schip is gebouwd om de gezondheid van de oceanen te onderzoeken. Met 19.235 brutoton wordt het schip groter dan de Azzam, die nu bekendstaat als het grootste jacht ter wereld. Aan boord komen negen wetenschappelijke laboratoria en een kleine onderzeeër. Een regio die altijd heeft geleefd van werken op zee, bouwt nu een schip om de zee beter te begrijpen. De kennis en ervaring zijn gebleven, maar het doel is veranderd: niet alleen iets uit de zee halen, maar vooral kennis over de zee opdoen.

15. Batterijruimte REV Ocean

Op deze foto zie je de batterijruimte van de REV Ocean. Rijen lithiumbatterijen zorgen ervoor dat het schip stiller en schoner kan varen. De batterij van ongeveer drie megawatt laat de generatoren gelijkmatiger werken. Daardoor gebruikt het schip 20 tot 30 procent minder brandstof en kan het bijna stil varen. Zo verstoort het minder zeeleven tijdens onderzoek. Om de zee goed te onderzoeken, moet het schip zelf zo min mogelijk opvallen.

16. Plantenweefsel onder de microscoop bij Vitro Plus

Vitro Plus laat zien hoe vernieuwend de tuinbouw in Zeeland is. Het bedrijf kweekt het hele jaar door varens onder vaste omstandigheden, zoals de juiste temperatuur, voeding en het juiste licht. Zo groeien kleine plantjes uit tot sterke en gezonde varens, die vanuit Zeeland hun weg vinden naar klanten over de hele wereld. In het eigen laboratorium onderzoekt Vitro Plus hoe de varens nóg beter kunnen groeien. Zo testen ze verschillende soorten licht, grond en nieuwe soorten varens. Op de foto zie je het plantenweefsel van een varen onder de microscoop.

17. Kweekruimte bij Vitro Plus

Op de foto zie je een verticale kweekruimte met planten onder rood en blauw ledlicht, dat paarsroze lijkt. Vitro Plus vermeerdert hier ongeveer 40 miljoen varens per jaar. Dat gebeurt binnen, in steriele omstandigheden en zonder afhankelijk te zijn van seizoen, bodem of daglicht. Met microvermeerdering kan één plant uitgroeien tot duizenden gezonde, genetisch gelijke planten. Zo bepaalt de kweker zelf de ideale omstandigheden voor groei.

18. Het Verdronken Land van Saeftinghe

bij laagwater vertakken de geulen zich als aderen door het uitgestrekte brakke schor. Dit is het landschap waar het project begint en naar terugkeert — een plek die laat zien dat de natuur zelf blijft bouwen aan de toekomst van de delta.

Schorren zoals Saeftinghe helpen ons te beschermen tegen stormvloeden. Ze remmen de kracht van golven af voordat die de dijken bereiken.

Sinds 1995 is Saeftinghe een Ramsar-wetland van internationaal belang. Het gebied is een toevluchtsoord voor grote aantallen ganzen, eenden en steltlopers. In Nederland, waar veel natuur door dijken en waterwerken is gevormd, zijn zulke vrije en steeds veranderende landschappen zeldzaam. Saeftinghe geeft een indruk van hoe de delta eruitzag vóór de grootschalige bedijking.

De delta eindigt waar de techniek ophoudt. Na alles wat is gebouwd en gestuurd, krijgt hier het landschap zelf het laatste woord. Saeftinghe laat zien dat op tijd een stap terug doen óók een vorm van ontwerpen is.